ATAKAMA – NATURA I CZŁOWIEK

Miejsce w kolorze piasku zachwycające naturą, niespotykanymi krajobrazami i rozległymi przestrzeniami. Miejsce, w którym można wsłuchać się w ciszę albo świszczący wiatr niosący piasek, który wciska się we wszystkie szczeliny. Tak zapamiętałam leżącą na terytorium Chile Atakamę, która ciągnie się na długości ponad tysiąca kilometrów i zajmuje powierzchnię około 105 tys. km².

Atakama jest najsuchszą pustynią poza obszarami polarnymi. W niektórych jej częściach przez dziesiątki lat nie zanotowano opadów. Nie przypomina ona innych typowo piaszczystych pustyń. Jej krajobraz jest różnorodny, zbudowany z nieziemskich dolin, piaszczystych terenów z wydmami, formacji skalnych, słonych jezior i majaczących na horyzoncie wulkanów. Wulkan Llullaillaco (6739 m n.p.m.) jest drugim najwyższym czynnym wulkanem na naszej planecie. Atakama obejmuje również tereny położone na wysokości ponad 2000 m n.p.m. Do tego należy do najstarszych pustyń świata – badania wskazują, że jej centralna część pozostaje skrajnie sucha od ponad 40 milionów lat.

Atakama nie jest typową pustynią także ze względu na panujące na niej temperatury. Można powiedzieć, że to chłodna pustynia, gdyż w ciągu dnia temperatury bywają umiarkowane, natomiast nocą, zwłaszcza na większych wysokościach, mogą spadać znacznie poniżej zera.

Mimo tego że Atakama to niezwykle suche miejsce, można na niej spotkać przedstawicieli flory i fauny. Wśród roślin przystosowanych do tych trudnych warunków są kaktusy i inne sukulenty. W rejonach przybrzeżnych część roślin potrafi wykorzystywać wilgoć z nadmorskich mgieł.

Wśród roślin Atakamy znajdują się liczne gatunki endemiczne. Nasiona i cebulki wielu roślin potrafią przeczekać dziesiątki lat bez deszczu, aby po jego rzadkich opadach przekształcić Atakamę, jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki, w kwitnącą łąkę. Zjawisko to można zaobserwować zwykle od września do listopada, ale tylko w latach, gdy spadnie odpowiednio dużo deszczu.

Przedstawicielami dzikiej fauny zamieszkującej te tereny są m.in. wiskacze z rodziny szynszylowatych, wikunie – najmniejsze dziko żyjące wielbłądowate – i lisy andyjskie. Można tu spotkać również hodowane przez człowieka lamy i alpaki.

• 

• 

• 

• 

• 

• 

• 

• 

Zwiedzanie Atakamy najlepiej rozpocząć od niedużego i, wydawałoby się, sennego miasteczka San Pedro de Atacama. Owszem, jest senne i spokojne, ale tylko na obrzeżach. Przez jego centrum przewija się tłum ludzi korzystających z ofert miejscowych biur turystycznych, które proponują wycieczki do najciekawszych miejsc na pustyni, czyli dolin, solnisk, lagun i gejzerów.

Wśród miejsc na Atakamie wartych zobaczenia są Dolina Śmierci i Dolina Księżycowa. Obydwie leżą w niedużej odległości od San Pedro de Atacama. Do Doliny Księżycowej można nawet dojechać rowerem. Wstęp do tej doliny jest płatny.

NATURA

DOLINA ŚMIERCI – Valle de la Muerte

Dolina Śmierci kojarzy się ze Stanami Zjednoczonymi, tymczasem także Chile ma dolinę o analogicznej nazwie. Valle de la Muerte, nazywana również Doliną Marsa – Valle de Marte, jest jednym z najbardziej surowych krajobrazów Atakamy. Na pierwszy rzut oka wydaje się całkowicie pozbawiona życia. Tymczasem badania próbek gleby wykazały obecność bakterii przystosowanych do ekstremalnych warunków.

Z nazwą doliny wiąże się opowieść o podróżnych, którzy mieli zginąć podczas prób jej przemierzenia. Według innej wersji nazwa powstała przez przekręcenie słowa Marte (Mars) na Muerte (śmierć).

Palące słońce, przed którym trudno znaleźć schronienie, i szalejący wiatr smagający piaskiem stworzyły duet, z którym ciężko wygrać.

Dolinę najlepiej podziwiać z perspektywy punktów widokowych. Zachwyca z nich skomplikowanym ukształtowaniem wzgórz i przestrzenią.

• 

• 

DOLINA KSIĘŻYCOWA – Valle de la Luna

Valle de la Luna wygląda miejscami jak żywcem przeniesiona z naturalnego satelity Ziemi, czyli Księżyca. Takie wrażenie dają fantazyjne, surowe i różnobarwne skały, ukształtowane przez ruchy skorupy ziemskiej oraz działanie wiatru i wody. Jedną z ciekawszych formacji skalnych, witającą wchodzących do doliny, jest tzw. Amfiteatr. Nieco dalej można natknąć się na twór zwany Trzema Mariami – Las Tres Marías.

• 

• 

W dolinie panują warunki przypominające te na Marsie. Z tego też powodu pustynia Atakama stała się miejscem, w którym NASA testowała łaziki i urządzenia mające służyć badaniom tej planety.

Badania geologiczne wskazują, że krajobraz Doliny Księżycowej tworzą między innymi osady dawnych zbiorników wodnych, które z czasem uległy wypiętrzeniu i erozji.

Do doliny przyciąga jeden z najbardziej spektakularnych i najbarwniejszych zachodów słońca, jakie można ujrzeć w Chile. Najdogodniejszym miejscem do jego obserwacji jest Wielka Wydma, będąca jedną z głównych atrakcji doliny. Z daleka wydaje się ona gładka, ale to tylko pozory, gdyż po bliższym przyjrzeniu się zauważalne są na jej powierzchni paski i fale. W promieniach zachodzącego słońca Valle de la Luna ukazuje pełnię swoich barw i niezwykłą rzeźbę.

• 

• 

• 

• 

CZŁOWIEK

Atakama to nie tylko dziewicza natura, choć tak jest nam przedstawiana. Człowiek żyje tu od tysiącleci, ale współcześnie zagarnia coraz większe obszary pustyni, przekształcając je, a miejscami niszcząc.

OBSERWATORIUM ALMA

Na Atakamie panują doskonałe warunki do badania procesów formowania się gwiazd i obserwowania odległych obiektów we Wszechświecie ze względu na dużą wysokość nad poziomem morza i niską wilgotność powietrza. Te dwa czynniki ograniczają pochłanianie promieniowania milimetrowego i submilimetrowego przez atmosferę ziemską.

Dlatego też na znajdującym się na Atakamie płaskowyżu Chajnantor, na wysokości około 5000 m n.p.m., zbudowano obserwatorium ALMA (Atacama Large Millimeter/submillimeter Array) – największe na świecie naziemne obserwatorium astronomiczne pracujące w zakresie fal milimetrowych i submilimetrowych. Tworzy je 66 bardzo czułych anten, z których 54 mają czasze o średnicy 12 metrów, a pozostałe 12 – o średnicy 7 metrów. Anteny współpracują ze sobą, działając jak jeden ogromny radioteleskop. ALMA jest międzynarodowym przedsięwzięciem partnerów z Europy, Ameryki Północnej i Azji Wschodniej, realizowanym we współpracy z Chile.

Obserwatorium jest pozytywnym przykładem zagospodarowania Atakamy przez przedstawicieli Homo sapiens.

ZŁOŻA SUROWCÓW I MINERAŁÓW

Ze względu na bogate złoża wielu cennych surowców i minerałów, m.in. złota, srebra, miedzi, żelaza, litu i saletry, pustynia jest bardzo intensywnie eksploatowana. Powstało na niej wiele kopalń, w tym Chuquicamata – jedna z największych odkrywkowych kopalń miedzi na świecie. O jednej z nich, 120-letniej kopalni miedzi i złota San José, zrobiło się głośno w 2010 roku, kiedy 33 górników zostało uwięzionych pod ziemią na 69 dni. Cud sprawił, że wszyscy przeżyli, a 13 października 2010 roku zakończyła się akcja ratunkowa.

Kolejne bogactwo Atakamy, czyli saletra, stało się jedną z przyczyn wojny o Pacyfik. Wojna ta, zwana także wojną saletrzaną, toczyła się w latach 1879–1884 między Chile a Boliwią i Peru. Chile zwyciężyło, wzbogaciło się o tereny zasobne w surowce naturalne i odcięło Boliwii dostęp do morza. W pobliżu złóż saletry powstawały osiedla robotnicze, z których wiele opustoszało i dziś nazywanych jest „miastami duchów”. Co ciekawe, ekstremalna suchość obszarów, na których występuje saletra, przyczyniła się do jej zachowania. Saletra łatwo rozpuszcza się w wodzie, a tej na Atakamie jak na lekarstwo.

WYSYPISKA

Najciemniejszą stroną działalności człowieka na Atakamie jest zamienienie terenów w pobliżu miasta Alto Hospicio w gigantyczne, nielegalne wysypiska odzieży. Zwożone są tam zużyte i całkiem nowe ubrania z USA, Europy i Azji. Szacuje się, że co roku na pustynię trafia około 39 tys. ton tekstyliów, w dużej części wykonanych z włókien syntetycznych, przede wszystkim poliestru, który może rozkładać się nawet przez 200 lat.

Na pustyni lądują między innymi ubrania będące produktem szybkiej mody, znanej pod angielską nazwą „fast fashion”. Jest to odzież produkowana w ogromnych ilościach, szybko wychodząca z mody i często niezbyt trwała. W latach 2000–2014 światowa produkcja odzieży podwoiła się.

Ubrania gromadzone na tych nielegalnych wysypiskach są często spalane. Pożary hałd tkanin, niekiedy celowo wzniecane, uwalniają szkodliwe gazy i pyły, co ma bardzo zgubny wpływ na zdrowie ludności zamieszkującej sąsiednie tereny.