NEOGOTYCKA PERŁA – PAŁAC MARIANNY ORAŃSKIEJ
Trzy tony złota, czyli prawie milion talarów, wydane przez ponad 30 lat na budowę pałacu, 90 tys. m³ kubatury, ponad 100 pomieszczeń, 20 tys. m² powierzchni użytkowej – to kilka ważnych liczb związanych z Pałacem Marianny Orańskiej, budowlą będącą perłą architektury neogotyckiej w Kamieńcu Ząbkowickim. Perłą, której blask jest z mozołem przywracany. Aby powrócił, znów przydałyby się trzy tony złota i 30 lat, choć według ówczesnych planów władz gminy rewitalizacja pałacu i jego otoczenia miała zakończyć się około 2030 roku.
STAN PODCZAS MOJEJ WIZYTY
Obecnie niezniszczone elewacje budowli lśnią w słońcu. Miejscami wymagają naprawy, ale można powiedzieć, że prezentują się bez zarzutu.
Otoczenie pałacu jest uporządkowane, ale tutaj już widać, ile pracy i pieniędzy trzeba byłoby wydać na doprowadzenie go do dawnej świetności. Brakuje wielu dawnych fontann, marmurowych rzeźb i elementów małej architektury, takich jak ławki i stoliki.
Jeszcze większe nakłady finansowe trzeba by było przeznaczyć na remont wnętrz. Koszt pełnej rewitalizacji pałacu i jego otoczenia może sięgnąć kilkuset milionów złotych. Prace finansowane są ze skromnych środków gminy, dotacji unijnych, wsparcia Urzędu Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego i Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz wpływów ze sprzedaży biletów wstępu do pałacu. Jednak to wciąż kropla w morzu potrzeb.
W 2021 roku trwała również rewitalizacja oficyny południowej. Prace obejmowały wymianę pokrycia dachowego, odnowienie murów arkadowych, stolarki, instalacji i elewacji oraz remont wnętrz. Ich zakończenie planowano wówczas na 2022 rok.

MARIANNA ORAŃSKA
Nazwa pałacu pochodzi od jego właścicielki, więc może najpierw kilka słów o Mariannie Orańskiej, której pełne imiona i nazwisko rodowe brzmiały Wilhelmina Frederika Louise Charlotte Marianne van Oranje-Nassau.
Urodziła się 9 maja 1810 roku w Berlinie, zmarła 29 maja 1883 roku w Erbach nad Renem, gdzie została pochowana. Była córką Wilhelminy Pruskiej z dynastii Hohenzollernów i króla Niderlandów Wilhelma I Orańskiego. Pochodziła z dynastii Oranje-Nassau.
Jako osiemnastolatka zaręczyła się ze szwedzkim księciem Gustawem Wazą, w którym była bardzo zakochana. Niestety za sprawą króla Karola XIV Jana nie doszło do ślubu z Gustawem. W 1830 roku Marianna poślubiła doskonałą partię, swojego kuzyna Albrechta Pruskiego z dynastii Hohenzollernów.
Małżeństwo nie było udane, choć trwało aż 19 lat. Z tego związku urodziło się pięcioro dzieci.
Albrecht nie należał do wiernych mężów, a Marianna przewyższała go inteligencją i obyciem. Nie odpowiadał jej też sztywny ceremoniał pruskiego dworu. Małżonkowie nie pasowali do siebie temperamentem. Jak widać, nie było podstaw do stworzenia trwałego związku.
W końcu, w 1849 roku, doszło do rozwodu. Związek Marianny z dworskim koniuszym Johannesem van Rossumem, w którym była bardzo zakochana, oraz jej ciąża wywołały skandal na pruskim dworze. Choć sąd uznał Albrechta za winnego rozpadu małżeństwa, to Marianna została uznana za persona non grata. Wiązało się to z zakazem przebywania dłużej niż 24 godziny na terenie Prus oraz obowiązkiem meldowania się na posterunku policji przy każdym wjeździe i wyjeździe.
Skomplikowało jej to kontrolę nad pozostawionymi na terenie Prus majątkami i utrudniło dostęp do pałacu w Kamieńcu Ząbkowickim. Zachowała jednak możliwość korzystania z apartamentu w jednej z wież pałacu. Według przekazów nie wolno jej było korzystać z głównego wejścia, dlatego do swoich pomieszczeń dostawała się po specjalnych schodach prowadzących do okna.
Jak już wspomniałam, Marianna była bardzo inteligentna, a przy tym miała głowę do interesów. Była typem ówczesnej bizneswoman. Po śmierci matki w 1837 roku odziedziczyła Kamieniec Ząbkowicki i dobra w okolicach Barda, a potem pomnażała majątek, inwestując w wiele dziedzin gospodarki i dając pracę miejscowej ludności. Nabywała nowe dobra, m.in. majątek rycerski Strachocin. Jej majątek liczył 16 tys. hektarów gruntów, dwa miasta i 35 wsi.
Dzięki niej powstała sieć górskich i gospodarczych dróg oraz duktów, które umożliwiły rozwój okolicznych wsi i dostęp do rozległych kompleksów leśnych. Rozwinęła gospodarkę leśną. Miała swoje tartaki, wybudowała trzy nadleśnictwa i 26 leśniczówek. Założyła specjalistyczną farmę krów i stawy z hodowlą pstrąga. Przyczyniła się do powstania huty szkła w Stroniu Śląskim, uruchomiła kamieniołomy marmuru i zainwestowała w piec hutniczy koło Stójkowa, który przerabiał rudę żelaza z Siennej i Janowej Góry.
Marianna pomnażała majątek, ale też potrafiła się nim dzielić, dlatego ludzie zapamiętali ją jako Dobrą Panią, „matkę ubogich i sierot”.
Kładła nacisk na kształcenie wiejskich dzieci, opłacając nauczycieli i wspomagając materialnie ubogich uczniów i szkoły. Założyła ochronkę, szkołę hafciarską dla dziewcząt i szpital.
Pamięć o niej przetrwała do dzisiejszych czasów. Wnikliwy obserwator zauważy, jak często imię Marianny pojawia się w okolicach Masywu Śnieżnika czy Gór Bialskich. Są na przykład Droga Marianny, Źródło Marianny i Mariańskie Skały. Jej imieniem nazywane są szkoły i instytucje, a jej wizerunek pojawiał się również na etykietach wody mineralnej z Długopola-Zdroju.

HISTORIA
Kilka najważniejszych dat z historii pałacu.
1838 – Marianna po raz pierwszy odwiedza Kamieniec Ząbkowicki, odziedziczony po matce. Postanawia wybudować na Górze Zamkowej nową siedzibę rodu. Jeszcze w tym samym roku jeden z najwybitniejszych architektów epoki, Karol Fryderyk Schinkel, przedstawia pierwsze szkice pałacu, które zostają odrzucone. Dopiero kolejna wersja projektu, nawiązująca do architektury zamków krzyżackich, zostaje zaakceptowana.
15 października 1838 – Położony zostaje kamień węgielny pod budowę pałacu.
1839 – Rozpoczyna się wznoszenie budowli, a pracami kieruje architekt Ferdynand Martius. Po śmierci Schinkela w 1841 roku przejmuje on nadzór nad projektem.
1844 – Pałac zostaje nakryty dachem.
1845 – Rozpoczynają się prace wykończeniowe wnętrz.
1848 – Wstrzymano budowę pałacu. Wpływ na to miały wydarzenia Wiosny Ludów oraz kryzys małżeński Marianny i Albrechta, zakończony rozwodem w 1849 roku.
1853 – Wznowione zostają prace przy budowie pałacu. Marianna nadzoruje roboty budowlane, dojeżdżając z oddalonej od Kamieńca o około 12 km miejscowości Bílá Voda, w której zamieszkiwała w zakupionej po rozwodzie posiadłości.
1857 – W październiku pałac jest już gotowy do zamieszkania. Z tej okazji wydano wielki bal. Prace wykończeniowe przy rezydencji i jej otoczeniu trwały jednak nadal.
8 maja 1872 – Uroczyste zakończenie prac prowadzonych przez ponad 30 lat przy budowie rezydencji. Z tej okazji na wzgórzu za grotą została odsłonięta spiżowa figura Nike – bogini zwycięstwa.
1873 – Marianna oficjalnie przekazuje pałac synowi Albrechtowi Pruskiemu z dynastii Hohenzollernów z okazji jego ślubu z księżniczką Marią von Sachsen-Altenburg.
1940 – Po śmierci Fryderyka Henryka Pruskiego, najstarszego syna Albrechta, pałac dziedziczy książę Waldemar Pruski. Wcześniej rezydencja pełniła funkcję letniej siedziby rodu Hohenzollernów, a w okresie zimowym była udostępniana odpłatnie turystom.
1942 – Pałac zostaje przejęty przez niemiecką Organizację Todta, a w kompleksie pałacowo-klasztornym urządzona zostaje składnica dzieł sztuki i zabytków, zwożonych przede wszystkim z całego Śląska. Część tych zbiorów, przed nadejściem wojsk sowieckich, zostaje wywieziona w głąb Niemiec. Pozostałe wyposażenie i dzieła sztuki zostają później częściowo wywiezione, zniszczone albo rozkradzione. Przy okazji żołnierze Armii Czerwonej dewastują wnętrza pałacu i jego otoczenie.
1946 – Na początku roku pałac zostaje strawiony przez pożar. Według relacji miejscowych strażaków żołnierze radzieccy uniemożliwiali prowadzenie akcji gaśniczej, a nawet ostrzelali ochotników przybyłych na miejsce. Rezydencja popada w ruinę. W latach pięćdziesiątych marmurowe elementy pałacu, takie jak posadzki i kolumny, zostają wywiezione i wykorzystane m.in. do wykończenia Sali Kongresowej Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie.
1986 – Pałac zostaje wydzierżawiony na 40 lat Włodzimierzowi Sobiechowi – naukowcowi Akademii Rolniczej w Poznaniu. Pan Sobiech ratuje pałac przed postępującą dewastacją. Z własnych pieniędzy pokrywa go dachem, odgruzowuje wnętrza i wymienia część stolarki. Udostępnia go też zwiedzającym. Ma plany stworzenia hotelu. Niestety umiera w 2010 roku.
2012 – Gmina Kamieniec Ząbkowicki ponownie obejmuje pałac w bezpośredni zarząd po zakończeniu postępowania spadkowego i sporów związanych z dzierżawą.
2013 – Pałac zostaje ponownie udostępniony turystom po przeprowadzeniu prac zabezpieczających i remontowo-odtworzeniowych. Rozpoczyna się kolejny etap stopniowej rewitalizacji rezydencji, kontynuowany w następnych latach.

ARCHITEKTURA
Jak już wspomniałam, pałac został zaprojektowany przez Karola Fryderyka Schinkela. Marianna jako wzór dla planowanej siedziby rodu podała mu zamek krzyżacki w Malborku. Według niektórych opracowań inspiracją miała być również szkocka siedziba hrabiego Ripona.
Pałac na owe czasy był bardzo nowoczesny, gdyż miał ogrzewanie podłogowe i centralne.
Styl pałacu jest też jedyny w swoim rodzaju, gdyż łączy neogotyk z barokową symetrią i romantycznym charakterem założenia, a także z elementami zaczerpniętymi z włoskich willi, szkockich i angielskich zamków oraz architektury mauretańskiej. Inspiracje te wydają się nie do pogodzenia, jednak umiejętne ich skomponowanie dało zachwycającą całość.
Pałac wzniesiono na planie prostokąta o wymiarach 48 × 75 metrów, a wysokość głównej bryły, wynosząca około 25 metrów, jest równa mniej więcej 1/3 długości dłuższego boku. Ma trzy główne kondygnacje i mezzanino oraz cztery narożne, okrągłe wieże o wysokości około 33 metrów. Dodatkowo dwie wieżyczki umieszczono po bokach trójosiowego ryzalitu zwieńczonego kartuszem herbowym.




Poszczególne skrzydła tworzą regularny, prostokątny dziedziniec wewnętrzny, otoczony otwartymi arkadami. Dzieli go kryte, arkadowe przejście łączące dłuższe skrzydła budowli. Na piętrze łącznik spina dwie najbardziej reprezentacyjne sale: balową i jadalnianą.
Główne wejście osłania dwunawowa hala podjazdu, biegnąca wzdłuż całej południowo-zachodniej elewacji i otwarta ostrołukowymi arkadami.


Pałac lśni w słońcu, gdyż do wykończenia jego elewacji użyto glazurowanych cegieł wyprodukowanych w cegielni powstałej specjalnie na potrzeby budowy. Fragmenty ścian budowli oblicowano także oszlifowanym kamieniem. Do budowy pałacu użyto materiałów najwyższej jakości, m.in. dużych ilości marmuru. Nawet końskie żłoby zostały z niego wykonane. Konie, dla zabicia nudy, mogły przeglądać się w kryształowych lustrach.

WNĘTRZA
Marianna miała duży wpływ na kształt pałacu, natomiast o wystroju wnętrz decydowali przede wszystkim jej syn Albrecht Młodszy oraz architekt Ferdynand Martius, gdyż zmarły w 1841 roku Schinkel nie pozostawił wskazówek dotyczących ich wykończenia.
Z wystroju wnętrz niewiele zostało. O ich dawnym wyglądzie najwięcej mówią zachowane fotografie. Królował neogotycki styl. Boazerie i drewniane reliefy, meble, malowane dekoracje sklepień oraz inne elementy wykończeniowe były w nim utrzymane.
Posadzki w salach reprezentacyjnych zdobiono marmurowymi intarsjami, a w jadalni i pokojach gościnnych ułożono parkiety ze szlachetnych gatunków drewna.
Bogaty wystrój uzupełniały drogocenne przedmioty pochodzące ze zbiorów Hohenzollernów, m.in. ogromna kolekcja porcelany.
Najbardziej reprezentacyjne były dwie sale: balowa i jadalniana.

Sala balowa z przepięknym sklepieniem palmowym, podtrzymywanym przez dwie granitowe kolumny, zaskakuje stosunkowo niewielkimi rozmiarami, ale jej przedłużeniem jest ogromny taras o powierzchni blisko 800 m², na którym w czasie tańca można było podziwiać panoramę Gór Bardzkich oraz Złotych.


Sala jadalniana ma ekspozycję północno-wschodnią, więc popołudniowe słońce nie przeszkadzało w spożywaniu posiłków i kontemplowaniu widoku na tzw. parter wodny.
Jak widać, na wystroju wnętrz nie oszczędzano i oby nie oszczędzano przy doprowadzaniu ich do dawnej świetności. Podczas mojej wizyty część sal urządzona była meblami z różnych epok.
Wśród nielicznych oryginalnych przedmiotów, które przetrwały, znajdują się fortepian Marianny oraz jej szyfoniera, ozdobiona własnoręcznie haftowanymi sentencjami.
OTOCZENIE
Otoczenie pałacu to ponad stuhektarowe założenie parkowo-ogrodowe. Projekt reprezentacyjnych ogrodów tarasowych opracował pruski architekt krajobrazu i główny dyrektor ogrodów królewskich w Berlinie – Peter Joseph Lenné.
Założenie jest podzielone na dwie części. Pierwsza z nich to leżący w osi budowli geometryczny ogród, w którym utworzono siedem poziomów tarasów, fontanny i pergole. Całość zdobiły wykonane z białego marmuru rzeźby nawiązujące do mitologii oraz ławki i balustrady.

U podnóża pałacu, przed wzorowanym na architekturze angielskiej budynkiem dawnej pompowni i kotłowni (obecnie mieszkalnym), znajduje się staw z fontanną, która dawniej wyrzucała wodę na wysokość około 33 metrów, a po ponownym uruchomieniu w 2014 roku – około 30 metrów. Była określana jako najwyższa fontanna na Dolnym Śląsku. W całym założeniu pałacowo-parkowym znajdowało się 27 dzieł wodnych: fontann, kaskad, wodotrysków, poidełek i obudowanych źródeł. Ciśnienie wody ustawiono tak, że mimo różnych wysokości strumieni – na górnych tarasach około 5–7 metrów, a u podnóża wzgórza nawet 33 metry – wierzchołki strumieni fontann osiągały zbliżony poziom.
Teren wokół stawu parkowego znajdującego się u podnóża pałacu jest pięknym i wygodnym miejscem do spacerów.

Parkowe latarnie były zasilane biogazem pozyskiwanym podczas oczyszczania ścieków pochodzących głównie z pałacowych stajni. Nie jest jednak jasne, w jaki sposób ścieki te odprowadzano ze stajni do dużo niżej położonej oczyszczalni.
Druga część założenia miała charakter parku romantycznego. Jednym z jego charakterystycznych miejsc było Wzgórze Albrechta. Wśród drzew rozrzucone były malownicze formacje skalne, kaskady i stawy.

W północno-zachodniej części parku znajduje się odrestaurowane w 2018 roku mauzoleum potomków Marianny Orańskiej – rodziny Hohenzollernów, będące miejscem pochówku syna Marianny – Albrechta, jego żony Marii oraz ich trzech synów. Mauzoleum wzniesiono na wzór greckiej świątyni z doryckimi kolumnami. Jego ceglane ściany oblicowano czerwonym piaskowcem. Po II wojnie światowej zostało zdewastowane, a spoczywające w nim szczątki sprofanowane.

Obecnie w krypcie znajduje się odrestaurowany symboliczny sarkofag i możemy tam posłuchać opowieści Albrechta Hohenzollerna, pojawiającego się w postaci hologramu. Nad kryptą urządzono ekspozycję artefaktów oraz prezentację multimedialną, dzięki którym można poznać historię mauzoleum i osób niegdyś w nim spoczywających.
INFORMACJE PRAKTYCZNE
Zwiedzanie pałacu odbywa się z przewodnikiem, o pełnych godzinach od 10:00 do 17:00.
Ogrody tarasowe są otwarte codziennie od 9:00 do 18:00, a mauzoleum od środy do niedzieli w godzinach 10:00–16:00.
Bilety można kupić w kasie pałacowej, czynnej codziennie od 9:00 do 17:00, lub w Punkcie Informacji Turystycznej – Czerwonym Kościółku, dawnym kościele ewangelickim, czynnym w soboty i niedziele od 9:30 do 17:00.
Ceny biletów (październik 2026):
- Ogrody tarasowe z fontannami – 25 zł.
- Zwiedzanie pałacu z przewodnikiem i ogrody tarasowe – bilet normalny 55 zł, ulgowy 50 zł.
- Mauzoleum – 15 zł.
- Bilet łączony (pałac, ogrody tarasowe i mauzoleum) – normalny 65 zł, ulgowy 60 zł.
Wstęp dla dzieci do lat 5 jest bezpłatny. Ulgi przysługują m.in. uczniom, studentom, doktorantom, osobom z niepełnosprawnościami, emerytom, rencistom i posiadaczom Karty Dużej Rodziny. Aby skorzystać z ulgi, należy okazać stosowny dokument.
PARKINGI
- Parking przy ul. Kolejowej.
- Parking Zamkowy przy dawnym kościele ewangelickim.
Parking przy kompleksie jest płatny. Aktualne stawki warto sprawdzić na miejscu.
Aktualne godziny zwiedzania i ceny biletów na oficjalnej stronie: https://palacmarianny.com.pl/informacje/






















8 komentarzy
Gabi, odpodrozydopodrozy.pl
Znam to miejsce, byliśmy tam rok temu. Przepieknie je zaprezentowałaś, zarówno to co mieści się na zewnątrz jak i wewnatrz. Wnętrz nie zwiedzaliśmy, bo była pandemia i nie było oprowadzania, teraz widzę jak jest. Kadry przepiękne, zarówno nocne, jak i skąpane w pięknym świetle słońca, cudowne odbicie i szalenie podoba mi sie ujęcie z latającymi listkami. Śmiem twierdzić, że nikt nie prezentuje architektury tak jak Ty. Opis też bardzo ciekawy, a najbardziej zaciekawił mnie fakt romansu Marianny ( wspaniała niekonwencjonalna postać) z koniuszym. Dziękuję za tę lekturę, pozdrawiam!
Renata Łacina
Bardzo dziękuję za tyle ciepłych słów! Szczególnie miło mi, że doceniłaś moje spojrzenie na architekturę, która jest mi wyjątkowo bliska. Cieszę się, że dzięki zdjęciom mogłaś zajrzeć również do wnętrz. Marianna rzeczywiście była niezwykle barwną postacią, a jej życie mogłoby posłużyć za scenariusz filmu 🙂 Pozdrawiam 🙂
Pimpuś
Zasadniczo nie lubię neogotyku, a zwłaszcza w stylu Tudor. Nie przepadam też za neogotycką fazą Schinkela, ale doceniam bardzo jego osiągnięcia z fazy klasycystycznej (Neue Wache, Altes Museum, Schauspielhaus). Ale to nie jest, jak słusznie piszesz, klasyczny neogotyk, ale piękny, i znakomicie pokazany harmonijny melanż. Zdjęcia całego gmach są niestety dużo lepsze niż jego obecny stan – z tego co pamiętam. Ale ta arcyciekawa relacja wręcz zmusza do kolejnej – ostatnia chyba ponad rok temu – wizyty. Bardzo ciekawa jest też pisemna relacja. Intryguje mnie w szczególności, jak to było z tym zakazem pobytu w Prusach, a zezwoleniem na pobyt w komnatach. Zakaz musiał zostać uchylony, albo komnaty stały się eksterytorialne. Ta batalia sądowa byłaby godna kolejnej relacji – widocznie w drodze odwoławczej zafunkcjonowało pruskie państwo prawa (ciekawe gdzie są akta sprawy). Tak czy owak, po tej informacji, pojechać tam kolejny raz to mus. Żeby się napatrzeć i też sprawdzić, czy te znakomite zdjęcia nie robią z pałacem tego, co Photoshop z niejednej aktorki. W sumie więc już szuram nogami i jestem wpół drogi – ale noc chłodna i może być dżdżysta – więc na razie tylko w myśli.
W sumie powiem, jak pewien gość z Irlandii: Petarda!
Renata Łacina
Bardzo dziękuję za tak wnikliwy, a przy tym pełen humoru komentarz! Ten pałac rzeczywiście wymyka się prostym klasyfikacjom i chyba właśnie w tym tkwi jego urok. Historia zakazu pobytu Marianny w Prusach i możliwości korzystania z pałacowych komnat zasługuje na osobne śledztwo. Sama chętnie poznałabym jego wynik. Najlepszym specjalistą od upiększania bywa jednak światło, a nie Photoshop 🙂 Mam nadzieję, że kolejna wizyta nie przyniesie rozczarowania, najlepiej jednak odłożyć ją na mniej dżdżysty dzień. Za „Petardę” szczególnie dziękuję!
Pozdrawiam 🙂
Małgosia z Akacjowego Bloga
Fantastyczne zdjęcia, pięknie wykorzystane ciepłę światło. Renatko potrafisz świetnie fotografować architekturę. Miejsce bardzo ciekawe, pozdrawiam 🙂
Renata Łacina
Bardzo dziękuję za miłe słowa! Fotografowanie architektury to jedna z moich największych pasji, a piękne światło zawsze jest moim sprzymierzeńcem 😉 Cieszę się, że zdjęcia Ci się spodobały.
Pozdrawiam 🙂
Marcin
Fajny artykuł, serio ciekawe jak to wyglądało kiedyś i ile jeszcze trzeba będzie zainwestować żeby odnowić ten piękny pałac. Mam nadzieję że się uda bo warto!
Renata Łacina
Bardzo dziękuję! Mam nadzieję, że pałac odzyska dawny blask, choć z pewnością potrzeba na to jeszcze sporo czasu i pieniędzy. To wyjątkowe miejsce i zdecydowanie zasługuje na drugie życie.
Pozdrawiam 🙂